به بهانه روز معلم و روز جهاني كار و كارگر / نگرشی بر ایدئولوژی استاد مطهری در باب مدیریت

فانوس زاگرس؛
به بهانه روز معلم و روز جهاني كار و كارگر / نگرشی بر ایدئولوژی استاد مطهری در باب مدیریت
به قلم فرشید محمد صادقپور
سال هاست که این روز را بهانه میکنیم برای دادن شاخه گلی به تمام کسانی که در طول سال از آن ها چیزی می آموزیم و انقد در گیر این تشکرات و واپیچیدگی های آن میشویم که از بنیان گذار این روز شهید مطهری غافل میشویم.

امروز، روزش را بهانه ای قرار دادیم تا هم در راستای تشکر از این عالم فرهیخته چند خطی از آثارش را تبیین نماییم و هم به مناسبت روز كار و كارگر نقدی بر معنا و مفهوم مدیریت نوشته باشیم .
در این مقاله قصد داریم ابتدا تفاوت میان تعهد و تخصص را بیان کنیم سپس به طور خلاصه به بررسی اقسام مدیریت و رهبری جهت آشنایی بیشتر خوانندگان با مطالب و اصول مدیریت بپردازیم.

در این مقاله قصد داریم ابتدا تفاوت میان تعهد و تخصص را بیان کنیم سپس به طور خلاصه به بررسی اقسام مدیریت و رهبری جهت آشنایی بیشتر خوانندگان با مطالب و اصول مدیریت بپردازیم.
تعهد عملی ، تخصص علمی
شهید مطهری یک از ملاک های انسانیت را “درد” میدانند. مانند : ” درد جامعه را داشتن ” یا ” درد مردم را داشتن ” و …..
در ارتباط این سخن شهید مطهری و ارتباط و وابستگی آن به مدیریت می توان با این پرسش ها شروع کرد که :
۱ – آیا مدیران ما نیز درد پرسنل خود را دارند ؟
۲ – آیا اندکی از درد های مردم را خود چشیده اند ؟
اگر درد مردم را دارند و خود نیز همین درد ها چشیده اند ، قطعا این تعهد تحسین برانگیز ” لازم ” هست ولی ” کافی ” نیست. در اینجا بایستی از خود پرسید که آیا تخصص همراه این تعهد را نیز دارند ؟
تعهد در معنایی ساده تر لیکن ژرف تر را اینچنین تعریف میکنیم که: با نيتي الهي و به قصد خدمت به مردم وارد میدان شدن و با تمام توان انجام وظیفه کردن.
به عنوان مثال در فضاهایی چون شوراهای شهر و یا روستا ، به معنی پرداختن به امور مردم و پی گیری مشکلات آنان و نگاه کردن به شورا به عنوان محلی برای خدمت ونه جایگاهی برای قدرت است.
تخصص نیز در اموری چون امور شورا و یا حتی شهرداری نمایندگی مردم شهر و …. به معنای داشتن دانش و بينش لازم در زمينه مسائل شهر وتوان تصمیم گیری در حوزه های مربوط به امور شهر است.
گریزی بزنیم به پاسخ زیبا و تامل برانگیزی که شهید چمران به سوال تعهد بهتر است یا تخصص دادند. ایشان این چنین پاسخ دادند :
” می گویند تقوا از تخصص لازمتر است، آن را می پذیرم
اما می گویم آن کس که تخصص ندارد و کاری را می پذیرد بی تقواست”
بعنوان جمع بندی اولیه باید گفت که نه تعهد تنها کافیست و نه تخصص صرف.هردو به مثابه دوبال مدیریت ، در جامعه اسلامی لازم هستند.

مدیریت و رهبری

از زمانی که بشر پا به عرصه هستی نهاد و زندگی اجتماعی خود را آغاز نمود، نیاز به امر مدیریت در سرپرستی و سامان بخشی جوامع انسانی امری ضروری به نظر رسید. بنابراین هر فرد یا گروهی در زندگی خود در سطوح بالا یا پایین به نحوی با مسئله مدیریت مرتبط هستند و اگر انسان ها در محدوده کسب و کار، خانه و خانواده از مدیریت صحیح استفاده کنند، راه ها نزدیک، فعالیت ها پرثمر، مشکلات کم و موفقیت ها قطعی می شود. به عکس آنچه بعضی فکر می کنند، مشکل بزرگ جامعه ایران ما، مشکل کمبودها نیست، بلکه مشکل ضعف مدیریت هاست و حل مشکل ضعف مدیریتی در سازمان های فرهنگی و اجتماعی کشور، وابسته به توجه مدیریت منابع انسانی است. این مقاله با مدد گرفتن از اندیشه های ارزشمند استاد شهید مرتضی مطهری درصدد است مدیریت را در عرصه های انسانی، اجتماعی و سازمانی بررسی نماید.

بررسی های مفهومی
۱-مدیریت
از مدیریت، تعاریف متعددی ارائه شده است. در یک تعریف از مدیریت می خوانیم: مدیریت عبارت است از، استفاده بهینه از منابع انسانی و غیر انسانی در جهت تحقق اهداف از پیش تعیین شده، با توجه به قوانین حاکم؛
استاد مطهری (رحمه الله) مدیریت را این گونه تعریف می کند:
مدیریت انسان ها و رهبری آنها، عبارت است از فن بهتر بسیج کردن ، بهتر سازمان دادن و بهتر کنترل کردن نیروهای انسانی و به کار بردن آنها؛
و همچنین در ادامه می فرماید:
بهترین رهبرها آنها هستند که نیروهای افراد خود را بسیج کرده اند، تحریک کرده اند، هماهنگ کرده اند، آرمان واحدی برای آنها به وجود آورده اند. دو هنر از آرمان واحد یکی اینکه فرد انسان ها را آرمانی کردن، دیگر این که گروه انسان ها را در یک آرمان جمع کردن!

۲-رهبری

در کاوشی دقیق و جامع، با عنوان «پدیده رهبری» یکی از پردازشگران نظریه رهبری، تعریف های رهبری اجتماعی از دیدگاه دانشمندان مغرب زمین را طبقه بندی می کند. تعاریف رهبری در این تلاش به دوازده گروه طبقه بندی شده و در هر گروه تعدادی از تعاریف که وجه مشترک دارند، به عنوان نمونه عرضه گردیده است. کوشش برای این طبقه بندی به منزله جزو ضروری شناخت دقیق رهبری قلمداد شده است. در پایان نتیجه گیری شده که تعریف ها در واقع بیانگر ابعاد گوناگون پدیده رهبری هستند و بر حسب کاربرد، ممکن است از یک تعریف خاص و یا تعریفی مرکب از این ابعاد استفاده گردد.
استاد شهید مطهری در این زمینه می فرماید:
رهبری و مدیریت در عرف امروز، با همه توسعه و شمولی که پیدا کرده است، اگر بخواهیم مرادف و همانندی برای آنها در مصطلحات اسلامی پیدا کنیم، باید بگویم: ارشاد و رشد و یا هدایت و رشد. قدرت رهبری در اصطلاحات اسلامی همان قدرت بر هدایت و ارشاد است.
استاد مطهری در جای دیگر می نویسد:
رهبر کسی است که مردم را به دنبال خودش حرکت می دهد، حال ممکن است یک نفر هم پیدا بشود که مردم را ساکن نگه دارد، او دیگر رهبر نیست همه رهبران امت ها و ملت ها را به حرکت درمی آورند، ولی بحث در نحوه و گونه حرکت شکل و تاکتیک حرکت است.

۳-رشد
از دیدگاه این عالم فرهیخته، رشد در اصطلاح عرف و معمول یک صفت جسمی معنا شده است. به تعبیر دیگر ، قامت و اندام ها در عرف امروز زبان فارسی متصف به صفت رشد می شود. این در حالی است که در اصطلاح فقه اسلامی یک کیفیت روحی و گونه ای از بلوغ است ، کمااینکه آن را در مقابل بلوغ جسمی قرار می دهند. به عنوان مثال می گویند کودک پس از بلوغ جسمی بایستی بلوغ روحی نیز پیدا کند، تا ثروت در اختیارش قرار دهند و یا در تعبیر عامیانه تر برای ازدواج تنها بلوغ جسمی کافی نیست و شخص باید به بلوغ فکری نیز نائل آید، که مقصود از آن شایستگی ، قدرت درک و تشخیص سود و زیان و … است. در یک جمع بندی کلی رشد را میتوان شایستگی و لیاقت برای نگه داری ، استفاده و بهره برداری صحیح از وسایل وسرمایه های حیات تفسیر کرد.
تا به اینجا هدف آشنا کردن خواننده با مفاهیم بنیادی و درک مدیریت و رهبری از دیدگاه شهید مطهری بوده و در سیری کلی تر میتوان گفت که رهبری و مدیریت از مفاهیمی هستند که معمولا مترادف هم به‌کار می‌روند و در بیشتر اوقات تفاوت های آنها نادیده گرفته می‌شود، هرچند وجود هر دو مهارت‌ توامان ضرورتی انکارناپذیر است، ولی دانستن تفاوت مدیریت و رهبری در به‌کارگیری هر یک، می‌تواند مفید واقع شود. شاید در صورت ظاهری چنین به‌نظر برسد که مدیران ، مدیریت می‌کنند و رهبران نیز کار رهبری را به‌عهده دارند، در صورتی‌که این نگاه بسیار سطحی و ساده‌‌انگارانه است، مدیر، مجموعه کارکردهایی مانند برنامه‌ ریزی، سازماندهی، کنترل، هماهنگی و… را انجام می‌دهد و تلاش می‌کند اثربخشی سیستم را افزایش دهد، در مقابل رهبری فراگردی است که سعی دارد با ایده ‌های جدید و فرآیند ‌های بدیع و نو سازمان را به سطحی بالاتر از کارکرد های مدیریتی و آنچه سازمان ندارد برساند، با این تعریف مهمترین ویژگی رهبری را میتوان نوآوری و ابتکار عمل دانست.
مدیران با این ویژگی می‌توانند به ‌عنوان رهبری دست یابند و برای انجام کار خود تنها به استفاده از قدرت سازمانی خود اکتفا نکنند. چرا که رهبران علاوه‌بر قدرت مدیریتی دارای قدرت شخصی بوده و دارای پیروانی هستند که با تمام وجود نیات آنها را دنبال و اجرا می‌کنند.
در سیر رهبری سازمانی، انواع زیادی از سبک‌های رهبری ( اعم از رهبری اقتدارگرایانه یا رهبری بوروکراتیک و رهبری کاریزماتیک و … ) شناسایی شده است که هر یک مزایا و معایبی داشته و سازمان‌ها با توجه به دوره عمر، قدرت شخصی رهبران، وضعیت اقتصادی و بلوغ سازمانی، سبک رهبری مناسب خود را تجربه کرده‌اند.

با این مقدمه به سراغ اصل مطلب میرویم تا با نگرش و ایدئولوژی های مربوط به ضرورت علم مدیریت و همچنین کاربرد آن بیشتر آشنا شویم
هماهنگی بین افراد و واحدهای اجتماعی، هدایت بسوی هدف، نظارت بر ضوابط و ارزشیابی کارها، ضرورت مدیریت را روشن می سازد. ضرورت امر مدیریت در زندگی اجتماعی چنان است که امروزه، در جوامع صنعتی، تسلط بر انسان ها و کنترل هر چه بهتر آنان از طریق علم مدیریت امکان پذیر است. بنابراین، مهم ترین نیاز انسان ها در گروه نیاز به مدیریت است و مدیریت، محور و موضوع تمامی فعالیت های آدمی محسوب می شود. از سوی دیگر ضرورت مدیریت در زندگی اجتماعی تا آنجاست که حتی بسیاری از حیوانات که به صورت اجتماعی زندگی می کنند بر اساس فرمان غریزه مدیری را برمی گزینند تا در اداره محیط اجتماعی خود ناظر بر ضوابط و مسئولیت ها باشد.مطالعه در زندگی زنبور عسل و مورچه ها می تواند این معنا را کاملاً روشن نماید. به همان مقدار که عالم انسانیت با عالم حیوانات تفاوت دارد، ضرورت مدیریت در زندگی اجتماعی انسان بیشتر احساس می شود.

استاد مطهری در این زمینه به حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله استناد می کند که می فرماید:
اگر دو نفر (یا سه نفر) در سفر بودند، یکی را به عنوان رئیس و مدیر خود انتخاب کنید. این حدیث نشان می دهد که اسلام تا چه اندازه نیاز انسان به رهبری و نظم را پراهمیت میشمارد.
بشر به رهبری هم نیاز دارد. نیازمند است به افراد یا گروه یا دستگاهی که قوا و نیروهای وی را بسیج کنند، حرکت دهند، سامان و سازمان بخشند.
این سرمایه های انسانی، یعنی انسان ها، نیازمند به مدیریت و رهبری و اکتشاف و استخراج هستند. همچنان که نفت نیازمند اکتشاف و استخراج و تصفیه و بهره برداری است. بشر به عکس حیوانات که مجهز به نیروی خودکار غریزه اند، فاقد غریزه است و در هدایت نیازمند به تحصیل و اکتساب و به عبارت دیگر نیازمند به راهنمایی و رهبری است و مسئله نیازمندی بشر به رهبری اساس تعلیمات انبیا و فلسفه بعثت انبیا است. بعثت رسول اللّه صلی الله علیه و آله بر اساس فلسفه نیازمندی بشر به راهنمایی و رهبری و مدیریت است.
عبارات پیشین، ضمن تبیین مجدد جایگاه رهبری، ضرورت و نیاز به رهبری را به خوبی تشریح می نماید.
در ظاهر ، علاوه بر طرفداران نظریه دیالکتیک که نیاز به رهبری را زیر سؤال می برند، گروهک هایی چون خوارج ، نهروان نیز از جمله مخالفان نیاز به رهبری هستند. استاد مطهری در مقاله دهم از سلسله مقالات سیری در نهج البلاغه تصریح می کند ، نظر خوارج مبنی بر این که قرآن کافی است و نیازی به حکومت و دستگاه مدیریت و رهبری نیست، غلط است و با اشاره به جمله امیرالمؤمنین علیه السلام که به آنها فرمود : مردم را از فرمانروایی نیک یا بد چاره ای نیست ، نتیجه می گیردکه دستگاه حکومت از آن جهت «حکومت» نامیده می شود که حافظ امنیت داخلی و خارجی است و مجری قانون است و از آن جهت «امامت» نامیده می شود که مشتمل بر رهبری است، نیروها را به حرکت درمی آورد و بسیج می کند و سازمان می بخشد و استعدادها را شکوفا می کند. بنابراین از دید استاد شهید مطهری، نیاز به حکومتی که به رخ خوارج کشیده شد، در باطن همان نیاز به رهبری است.

قرآن مجید تعبیر عجیبی راجع به پیغمبر اکرم (ص) دارد: «الذین یتبعون الرسول النبی الامی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التوراة و الانجیل یأمرهم بالمعروف و ینهاهم عن المنکر و یحل لهم الطیبات و یحرم علیهم الخبائث و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم»؛ «همان کسانی که از این رسول، پیامبر درس ناخوانده پیروی می کنند که (وصف) او را نزد خویش در تورات و انجیل مکتوب می یابند، که آنها را به کار پسندیده فرمان می دهد و از کار ناپسند منع می کند و پاکیزه ها را برایشان حلال و پلیدی ها را بر آنان حرام می کند و تکالیف سنگین و قید و زنجیرهایی را که بر آنها بود بر می دارد.» (اعراف/ ۱۵۷)
کدام بار سنگین و کدام غل و زنجیر؟ بارهایی از سنگ و یا غل و زنجیرهایی از آهن؟ از چوب؟ نه، بلکه بارهایی سنگین از عادات و خرافات و غل و زنجیرهای روحی که بر نیروها و بر استعدادهای معنوی بشر گذاشته شده بود. همان ها که نتیجه اش جمود، افسردگی، یأس و بدبختی بود.
پیغمبر این نیروهای بسته را باز کرد. مدیریت اجتماعی یعنی چنین است! رهبری این چنین است! مجهز کردن نیروها، تحریک نیروها، آزاد کردن نیروها و در عین حال کنترل نیروها و در مجرای صحیح انداختن آنها، سامان دادن، سازمان بخشیدن و حرارت بخشیدن به آنها.

مدیریت صحیح از ضعیف ترین ملت های دنیا، قوی ترین ملت ها را می سازد، آنچنان که رسول اکرم کرد و این معجزه رهبری بود.