فانوس زاگرس؛
اگر در گذشته کمبود امکانات زیرساختی مهمترین عامل مهاجرت از روستاها بود اما نگاهی به آمارها نشان می دهد انگیزهای افراد برای ترک روستا، از امکانات فراتر رفته و به نظر می رسد شاهد یک تغییر دیدگاه و نگرش نسبت به زندگی روستایی هستیم آنچنان که در چند سال گذشته ۲۵ درصد از روستاهای کهگیلویه و بویراحمد خالی از سکنه شده اند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی فانوس زاگرس ، آنطور که به گفته مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استان گاهی دولت برای ایجاد زیرساخت هایی مانند آب لوله کشی، برق ، مدرسه و سایر خدمات در آنها متحمل هزینه های بسیاری هم شده اما حالا بی استفاده مانده و مستهلک می شوند.
سید خدادوست موسوی می گوید از ۲ هزار و ۲۳۲ روستای استان، ۱۶۴۳ روستا دارای سکنه و ۵۸۹ روستا خالی از سکنه و متروکه هستند.
مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استان کهگیلویه و بویراحمد می افزاید از مجموع روستاهای دارای سکنه استان ۶۰۱ روستا دارای دهیاری است که بیشتر این روستاها بالای ۳۰ خانوار جمعیت دارند. همچنین ۹۳۲ روستای استان زیر ۲۰ خانوار هستند.
موسوی ادامه می دهد: ۷۳٫۴۵درصد روستاهای استان از آب شرب سالم برخوردارند و ۱۴۷۹ روستا دارای تاسیسات آبرسانی هستند و ۲۲۵ روستا با جمعیت حدود ۲۹ هزار نفر با تانکر سیار آبرسانی می شوند.
وی می گوید: ۱۷۵۳ روستای استان از نعمت برق و ۶۱۳ روستای استان از نعمت گاز خانگی برخوردارند.
موسوی درباره وضعیت راه ارتباطی روستاهای استان هم می گوید ۱۶۴۱ روستای استان دارای راه ارتباطی هستند که تنها دو روستای ‘نسه کوه’ دهستان زیلایی و ‘سرتنگ لیراب’ بخش دیشموک از مجموع روستاهای دارای سکنه استان فاقد راه ارتباطی هستند.
**نقش آموزش و بهداشت در مهاجرت
البته اینها همه خدمات زیرساختی ارایه شده در روستاهاست که به رغم توسعه چشمگیری که داشته اند اما جلوی خالی شدن روستاها را نگرفت پس تامین زیرساختهای آموزشی و بهداشتی در روستاها در دستور قرار گرفت آنچنان که مدیرکل آموزش و پرورش استان می گوید: همه تلاشمان این است که هیچ کودکی برای نداشتن مدرسه از تحصیل باز نماند.
هادی زارع پور می افزاید:۳۰ درصد مدارس روستایی استان یعنی ۷۷۶ مدرسه ، کمتر از ۱۰ دانش آموز دارند.
وی ادامه می دهد: ۱۵ مدرسه تک دانش آموزی، ۱۱۸ مدرسه ۲ دانش آموزی، ۱۱۵ مدرسه ۳ دانش آموزی، ۱۱۲ مدرسه ۴ دانش آموزی، ۱۰۹ مدرسه پنج دانش آموزی، ۸۸ مدرسه ۶ دانش آموزی، ۷۸ مدرسه هفت دانش آموزی، ۵۸ مدرسه هشت دانش آموزی، ۵۴ مدرسه ۹ دانش اموزی و ۳۰ مدرسه ۱۰ دانش آموزی در سطح روستاهای این استان وجود دارد.
در شاخص های بهداشتی هم آنچنان که مسئولان دانشگاه علوم پزشکی می گویند وضعیت روستاها اگرچه مطلوب نیست اما به نسبت گذشته رشد چشمگیری داشته است وکمبودها به اندازه ای نیست که دلیلی برای تصمیم ساکنان در ترک روستاها باشد.
در ادامه نبود شغل پایدار و درآمدزایی در روستاها به عنوان دلیل مهاجرتها عنوان شد.تا جایی که دولت تدبیر و امید برای پیشگیری از مهاجرت به شهر تسهیلاتی از محل صندوق توسعه ملی با کارمزد پایین و بازپرداخت بلند مدت به روستائیان اختصاص داده است.
اگرچه هنوز یکسالی از اعطای این تسهیلات بیشتر نگذشته اما به نظر می رسد اغلب استفاده کنندگان از این تسهیلات کسانی هستند که خود راغب به زندگی در روستا هستند و این تسهیلات بیشتر از آنکه پیشگیرانه باشد جنبه تشویقی برای ماندن در روستاها دارد.
** مزایا و معایب مهاجرت
گزارش دستگاه های مختلف درباره خدمات ارایه شده به روستائیان نشان می دهد مساله مهاجرت از روستاها، بیشتر از آنکه واکنشی به کمبود ها ، امکانات و یا محرومیت ها باشد تغییر نگرشی عمیق در میان ساکنان روستاهاست و این همان موضوعی است که روی آن کار نشده است .
در واقع موضوع خالی شدن روستاها از سکنه فقط یک بعد ماجراست ومساله اصلی سرنوشت آدم هایی است که آگاهانه یا ناآگاهانه از روستا و خاک و سرزمین مادری دل می کنند و رهسپار حاشیه شهرها می شوند و و سهم شان از زندگی در شهر حاشیه نشینی می شود .
معاون سیاسی و امنیتی استاندار کهگیلویه وبویراحمد می گوید: وقتی روستاییان به شهر می آیند مزایا و معایبی دارد. افرادی که از روستا می آیند سرمایه های فکری و مادی خود را به شهر می آورند و شهر از این سرمایه ها استفاده می برد.
محمد کاظم نظری با بیان اینکه همیشه هم مهاجرت درمیان نخبگان و ثروتمندان اتفاق نمی افتد، می افزاید: برخی از مهاجران به امید زندگی بهتر وارد شهر می شوند و به دلیل محدودیت های مادی مجبور به استقرار در حاشیه شهرها می شوند.
وی می گوید : زندگی های حاشیه نشینی علاوه بر اینکه چهره شهر را زشت می کنند مکانهای مستعد جرم و جنایت می سازد و از آدم های تولید کننده ،یک مصرف کننده می سازد.
وی می گوید: باید در برنامه ریزی ها مهاجرت ها و آسیب های ناشی از آن توجه جدی شود.
**گاهی فرصت گاهی تهدید
با این حال برخی کارشناسان بر این باورند افزایش مهاجرت از روستا به شهر تهدیدات فراوانی را برای دو جامعه شهری و روستایی رقم می زند و ایجاد روستاهای شبکه ای می تواند راهکار مناسبی برای حفظ تناسب جمعیت شهری و روستایی باشد.
یک کارشناس حوزه رسانه می گوید: تحولات اقلیمی و توسعه غیر اصولی نقش مهمی در مهاجرت ها از مناطق روستایی به شهر و خالی شدن روستاها از سکنه دارد.
پژمان امیدی می افزاید متروکه شدن روستا دو بعد دارد. گاهی فرصت و گاهی هم تهدید است. فرصت از این جهت که روستائیان وقتی قصد مهاجرت می کنند به احتمال زیاد سکونتگاه مقصد امتیازات بیشتری برای رشدشان دارد.
به گفته امیدی عدم تعادل اصولی میان جمعیت شهری و روستایی به تولید و چرخه آن لطمه وارد می کند و این نخستین آسیب است.
این کارشناس اضافه می کند در مقصد هم منجر به شکل گیری حاشیه نشینی می شود که با خدمات ناقصی که به مهاجران ارایه می شود اهداف اولیه مهاجرت تامین نمی شود.
وی با اشاره به رشد بالای مهاجرت از روستاها می گوید: مقصد آمادگی پذیرش این جمعیت را ندارد که همین به مبلمان شهری آسیب وارد می کند و البته خدمات نامطلوب باعث بروز آسیب های اجتماعی در میان مهاجران هم می شود.
امیدی بر این باور است ایجاد روستاهای شبکه ای می تواند گام موثری برای کنترل آسیب مهاجرت از روستا به شهرها باشد.
به گفته وی روستای شبکه ای طرحی است که بر اساس آن چندین روستا که به دلیل پراکندگی امکان پوشش مطلوب خدماتی رو ندارند در قالب یک دهکده می توانند خدمات نرمال دریافت کنند .
این کارشناس می گوید: ایجاد چنین روستاهایی از مهاجرت ساکنان روستا جلوگیری می کند. هرچند این اقدام از منظر جامعه شناسی رفتاری و طایفه ای نیز می تواند چالش برانگیز باشد.
**همه امکانات برای روستاییان فراهم شود
برخی کارشناسان هم معتقدند باید هرآنچه در شهر هست را به روستا آورد با این تفاوت که بسترهای ایحاد شده به تقویت ارزشهای حاکم در روستا کمک کند.
یک کارشناس توسعه روستایی در این باره می گوید: بسیاری از افرادی که روستاهای خود را ترک می کنند در شهر هم دقیقا نمی دانند به دنبال چه هستند.
جواد رشیدی می افزاید کیفیت زندگی روستائیان در شهر به نسبت پایین تر می آید و روستائیان در شهر اغلب کارگرانی می شوند که درآمدشان صرف خوراک و اجاره بهای مسکن می شود.
به گفته وی به جزدر مواردی مانند ادامه تحصیل،مهاجرت از روستا به شهر، باعث شکل گیری اقشاری آسیب پذیر در حاشیه شهرها می شود.
وی می گوید: باید روستائیان از تمامی امکاناتی که دراختیار مردم شهر است برخوردار شوند تا با این امکانات به تولید، کشاورزی و دامداری مشغول شوند.
این کارشناس می گوید باید روستا ، روستایی و روستانشینی تکریم شود ضمن آنکه خود روستائیان هم باید به خودباوری برسند. این وظیفه دولتهاست که ارزشهای روستا را ترویج کنند.
رشیدی یادآوری می کند روستایی باید بداند با ترک روستا چه از دست داده و چه چیزی به دست می آورد و تا بتواند تصویر درستی از تبعات ترک روستا داشته باشد؛ موضوعی که در مهاجرتها دیده نمی شود.
** تصمیم مردانه با تبعات زنانه
یک کارشناس معماری با بررسی موضوع از زاویه دیگری می گوید تا زمانی که زنان از روستاها دل نکنند مهاجرت اتفاق نمی افتد زیرا ترک خاک و دیار تصمیمی بسیار سخت و معمولا مردانه است.
زهرا دارابی ادامه می دهد: به همان نسبتی که روستاها خالی می شوند حاشیه شهرها شلوغتر و آسیب خیزتر می شوند.
وی ادامه می دهد: پس از مهاجرت روستا سر جای خودش است اما آدمهای روستا به خصوص زنان و بچه ها، در سکونتگاه های جدید در معرض آسیب های بیشتری به نسبت مردان قرار می گیرند.
این کارشناس ادامه می دهد زنان در روستا در کنار هم جمع می شوند قالی و گلیم می بافند. گلدوزی می کنند و یا با همکاری هم نان می پزند.
وی می گوید : اما زنان پس از مهاجرت کاری برای انجام دادن ندارند و در بسیاری موارد افسردگی های ناشی از این نوع زندگی زنان را از پای در می آورد.
به گفته دارابی دورهم نشستن و بسیاری از آیین های زنان که در روستا ارزش بود در شهر چهره زشتی به خود می گیرد.
وی با بیان اینکه خانواده ها نسبت به خطرات زندگی جدید آگاهی ندارند ادامه می دهد : بچه ها در شهر با مسائلی رو به رو می شوند که نمی دانند در مواجهه با آن چه رفتاری از خود نشان دهند و بیشتر گرفتار آسیب های زندگی حاشیه نشینی می شوند.
وی بر این باور است برای حفظ حیات در روستاها باید زنان توانمندتر شوند و آموزش هایی ببینند که بتوانند از ظرفیت های روستا استفاده کنند تا بتوانند در پیشگیری از ترک روستاها موثرتر ظاهر شوند.
** توسعه روستا راهبرد مهندسی اجتماعی می خواهد
یک پژوهشگر مسایل روستا هم معتقد است نگه داشتن مردم در روستاها مستلزم داشتن راهبرد مهندسی اجتماعی روستایی است.
علی حسینی می گوید: نباید فراموش کرد توسعه روستاها توسط دستگاه های دولتی و نیمه دولتی منجر به توسعه پایدار روستایی نمی شود و محکوم به شکست است.
وی اضافه می کند: لازم نیست دولت کار خاصی در روستاها انجام دهد؛گاهی اوقات با یک حمایت مالی کوچک در حد توانمند سازی و یا آموزش به موقع و مسئولانه می تواند به مردم یک منطقه کمک کند.
اگر چه ترک روستا در ظاهر یک تصمیم شخصی و یا خانوادگی است امادر حال تبدیل شدن به یک نگرش عمومی است که روی تک تک اعضای جامعه و نسل های مختلف تاثیر می گذارد.
با این حال به رغم رشد غیرطبیعی مهاجرت در کهگیلویه بویراحمدی که مرکز آن پر جمعیت ترین بافت حاشیه ای کشور را دارد تاکنون هیچ کدام از اقدامات انجام شده نتوانسته تاثیرگذار باشد در نتیجه لازم است بار دیگر تمامی مفروضات و کلیشه های ذهنی درباره پیشگیری از مهاجرت روستائیان شکسته شود و برای جاری کردن زندگی در روستاها آنها را از نو ببینیم. ظرفیتها، محدودیتها و نیازهایشان را نیز بازتعریف کنیم.
در حال حاضر ۴۴٫۳ درصد جمعیت استان کهگیلویه و بویراحمد را روستائیان با جمعیت حدود ۳۱۵هزار و ۴۸۶نفر تشکیل می دهند.متوسط کشوری جمعیت روستایی ۲۶ درصد است در حالی که جمعیت روستایی کهگیلویه وبویراحمد حدود ۱۸ درصد بالاتر از متوسط کشوری است./ایرنا
