سرانِ نقش آفرینِ ایل قشقایی با ایلات منطقه در معادلات سیاسی کشور (بخش دوم)

سرانِ نقش آفرینِ ایل قشقایی با ایلات منطقه در معادلات سیاسی کشور (بخش دوم)

(از مشروطه تا قانون اصلاحات ارضی ۱۳۴۲)

سید ابوالحسن حسینی نیک ؛ ایل قشقایی در طول سده­های متاخر، تاثیر عمده­ای بر رویدادها و حوادث سیاسی و اجتماعی جنوب کشور داشته است. با توجه به نقش نخبگان سیاسی ایل (ایلخانی­ها و خاندان ایلخانی و کلانتران) در تحولات و حوادث تاریخی، جنبه سیاسی تاریخ قشقائیان بر جنبه­های دیگر برتری دارد و این هم به نیروی انسانی و غنی ایل قشقایی بر می­گردد.

ایل قشقایی رجال نقش آفرین زیادی در معادلات سیاسی و… ایران زمین داشته­اند: نقش سیاسی آنان در رسمی کردن مذهب شیعه، نفوذ سیاسی و نظامی آنان در دربار زندیه، نقش آنان در جنگ­های داخلی و خارجی ایران، حمایت سیاسی و مالی (صدهزار تومانی) به مشروطه، حکمرانی نزدیکان صولت­الدوله بر مناطق فارس، بهبهان، کهگیلویه، دشستان و دیلم، میزبانِ احمدشاه قاجار در بازگشت از فرنگ، نقش آنان در انتقال قدرت از احمد­شاه قاجار به رضاشاه و حضور مهم در دو تاجگذاری پهلوی اول و دوم، جهت­گیری در قبال مخالفت با لایحه اجباری سرباز بگیری، اولین لایحه سلب مصونیت (صولت­الدوله و فرزندش ناصرخان) در تاریخ مجلس و تبدیل آن به یک رویه سیاسی، تشکیل اتحادیه خمسه توسط انگلیس برای مقابله و مهار ایل قشقایی، نشست سمیرم و تصمیم رضاشاه برای بازگشت صولت­الدوله با هواپیمای اختصاصی به شیراز و عفو عمومی، شورش محمدعلی­خان قشقایی در آباده و مصادره دو میلیون قران پول بانک شاهنشاهی انگلیس، انحلال پلیس جنوب به خصوص حمایت همه جانبه لجستیکی صولت­­الدوله از ریسعلی دلواری و روحانیون در مبارزه با انگلیس، صرف بخشی از وام شماره ۱۱ انگلیس به ایران برای سرکوب قشقایی­ها و… را می­توان نام برد.

اوج نقش آفرینی رجال سیاسی ایل قشقایی در زمان ایلخانی صولت­الدوله و پسرانش بوده است به گونه­ای که مفتخر به سردار مشروطه و پرچمدار حماسه جنوب کشور شد. به پشتوانه همین نیروی لجستیکی ایل قشقایی و حمایت         آیت­ الله سید عبدالحسین لاری از صولت­ الدوله بود که انگلیس امنیت شاه راه تجاری جنوب کشور را به آنها واگذار      می­کرد به گونه­ای که ایلخان مقتدرش در جواب منتصرالملک نماینده انگلیس می­گوید: من ۲۰۰ هزار تومان به شما      می­دهم که از کشورم بیرون رفته و هر چه سریعتر پلیس جنوب را منحل و گرنه مجبورم بجنگم، چون ایران خوردنی و بردنی نیست.

بعد از پدر، فرزندان وی در حمایت از دکتر مصدق و ملی شدن نفت موی دماغ دولت انگلیس شدند. خسروخان قشقایی عضو و مخبر کمیسیون نفت در مجلس بود. به گونه­ای که اساس پیشنهاد ملی شدن نفت را آقای عبدالرحمن فرامرزی (به موجب صورتجلسه بیست وششم کمیسیون به تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۲۹ ) به ایشان نسبت می­دهند. علاوه بر این در روز ۲ مرداد ۱۳۳۱ خسروخان طی نطقی در مجلس آمریکایی­ها را مورد حمله قرار داده و اظهار داشت: آمریکایی­ها تانک های سنگین را به دولت ایران می­دهند برای کشتن مردم نه برای جنگ.

 خسروخان قشقایی، دکتر محمد مصدق و محمدحسین­ خان قشقایی فردای روز سی­ام تیر(قیام ملی)

همچنین به منظور ساختن مجسمه­ی زنی که در روز ۳۰ تیر به هواداری از مصدق خود را جلو تانک انداخته بود مبلغ صد هزار تومان پرداخت کرد. به روایت اسناد، سران ایل قشقایی همیشه منافع ملی را بر منافع ایلی ترجیح می­دادند.

سند قدردانی دکترمحمد مصدق از ناصرخان، محمدحسین­ خان و خسروخان قشقایی در حمایت از نهضت ملی نفت

به گونه­ ای که دکتر مصدق طی نامه­ای در روز ۹ مرداد ۱۳۳۱ می­نویسد: عصر روز چهارشنبه چهارم اردییهشت ماه ۱۳۳۰ جناب آقای خسرو قشقایی نماینده محترم دوره ۱۶ تقنینیه این جانب را از تشکیل دولتی به نفع سیاست بیگانه مستحضر نمودند و روز بعد اینجانب در جلسه شورای ملی اعلام خطر نموده و تصمیم گرفتم نه ماده پیشنهادی خود راجع به اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت هر چه زودتر تصویب شود. گذشته از این که ایشان عضو کمیسیون نفت مجلس شورای ملی بودند و رای موافق دادند، در تصویب آن نیز با اینجانب کمک بسیار نمودند و همان روز از تصویب کمیسیون گذشت و اطلاعاتی که داده بودند به وقوع پیوست و روز ششم دولت استعفا کرد و روز شنبه هفتم مجلس شورای ملی به پیروی از افکار عمومی به این جانب اظهار تمایل نمود و از آن به بعد نیز برادران محترم قشقایی یعنی جناب سناتور ناصر و آقایان محمدحسین و خسرو نمایندگان مجلس شورای ملی استحصاب نموده و از هر گونه کمک با دولت این جانب خودداری ننمودند. لذا بدین وسیله تشکر و تبریکات خود را به این خاندان که وطن دوستی را از پدر بزرگوار خود به ارث برده­اند تقدیم  می­کنم و از خداوند مسئلت دارم کماکان به خدمت وطن عزیز موفق و کامیاب گردند.

با توجه به انتشار اسناد جدید از طرف سازمان جاسوسی آمریکا (سیا) و حتی انگلیس هر چه تلاش شد که خانواده صولت­الدوله را به عنوان عوامل و جاسوس خود در ایران قرار دهند اما موفق نشدند و نهایتاً تصمیم به حذف و تبعید آنها شدند.

به همین خاطر بود که ملک منصورخان قشقایی در خاطرات خود می­نویسد: ” وقتی که سپهبد فضل­الله زاهدی پیغام فرستاد که شما مانند بقیه اعضا جبهه ملی نیستید و میلیون­ها نفوس ایلی چه قشقایی و ایلات دیگر چشم به عمل شما دوخته اند، انگلستان و آمریکا از این عمل شما ( حمایت از مصدق) به راحتی چشم پوشی نمی­کنند، حال که به عقب نگاه می­کنم می­بینم که بسیار کار خوبی کردیم. خود ما، ایل قشقایی و املاک و دارایی ما صدقه بر خاکی که ایران نامیده می­شود و پیش نفس خود شرمنده نیستیم. من در آن زمان یک فرد دنیا دیده بودم و می­دانستم عملی که ما کرده­ایم خودکشی و نابودی ایل و فامیل مان است… اجداد ما قرن­ها شرافتمندانه زندگی کرده و غیرت ایل و مملکت را کشیده بودند. به روی ما و ایل ما نمی­افتاد که بخاطر مقداری دلار از پشت به پیکر ایران زادگاه خود خنجر بزنیم. توکلت علی الله گفتیم و تا آخر ایستادیم. حمایت ما از مصدق در حقیقت آخرین تیشه­ای بود که ما چهار برادر بر ریشه فامیل  صولت الدوله و ایل قشقایی زدیم.”

البته ماجرای قیام مسلحانه بهمن قشقایی در سال­های ۴۵-۱۳۴۴ آن هم با تعلقات ملی­گرایانه و با اندک تمایلات مذهبی را می­توان یکی از جوانان آرمانگرای ایل قشقایی در دهه چهل ایران زمین نام برد. در واقع قیام بهمن قشقایی برای همه مردم ایران و حتی قشقایی­ها ناشناس می­ماند. فقط بعد از اعدام اوست که برای یک بار خبر مرگ وی  تیتر اول روزنامه­ها می­شود, آن هم به اتهام ایجاد ناامنی و قتل. اما خارج از ایران با واکنش سازمان­ها و احزاب و رسانه­ها قرار گرفت. بعضی از کارشناسان تاریخی و سیاسی معتقدند چون نبرد سیاهکل به مرکز نزدیکتر بود مورد پوشش خبری گسترده­تری قرار گرفت در حالی که از قیام بهمن قشقایی کوچکتر بود و به همین خاطر باید قیام بهمن قشقایی را بنیانگذار جنبش­های چریکی معرفی کرد.

حس وطن پرستی و مبارزه با تجزیه طلبان ایران توسط خسروخان و تعدادی از جوانان مسلح ایلات کهگیلویه و بویراحمد در غائله جنوب و  همچنین تیرباران بهمن قشقایی یکی از جوانان این ایل به جرم قیام مسلحانه در ۱۷ آبان ۱۳۴۴

علاوه بر رجال سیاسی، ایل قشقایی از چند ده رجال علمی، ادبی، هنری، فرهنگی برخوردار می­باشد. نقش بی­بدیل و منحصر به فرد محمد بهمن­بیگی در توسعه و نجات نیروی انسانی عشایر کشور به خصوص منطقه سردسیر استان ما و چندین مشاهیر برجسته در حوزه­های هنری (خانواده گرگین­پور)، ادبی (ماذون)، فرهنگی، مذهبی (میرزا جهانگیرخان قشقایی) و… را می­توان نام برد. اما با بررسی نقش­آفرینی رجال سیاسی، علمی و… در سطح ملی ایلات منطقه کهگیلویه و حتی ایلات منطقه ممسنی در مقایسه با ایل قشقایی در سده­های متاخر به خصوص از مشروطه تا سال ۱۳۴۲ تا حدود زیادی متوجه خواهید شد که به تعداد انگشتان یک دست که هیچ شاید اصلاً هم رجالی در سطح ملی نداشته و حتی نمی­توان نامی بر زبان آورد. اگر داشته باشند از کسانی هستند که به استان­های همجوار مهاجرت و رشد کردند. مصداق عینی آن آیت­الله سید ابوالحسن اصفهانی (اصالتاً ازسادات محمودی) و ریسعلی دلواری (اصالتاً از رئیسی­های ممسنی) می­باشد.

                                       ملا ابوالفتح رضوانی باوی

                                              خسروخان بویراحمدی

   نامه خسروخان بویراحمدی به ملا ابوالفتح رضوانی باوی در حمایت از دکتر مصدق و نهضت ملی نفت

                    جسد کی لهراسب ۱۳۰۹ فهلیان ممسنی

                         خداکرم خان بهمئی معروف به خان طلا ۱۳۱۶      

                              ملا غلامحسین سیاهپور

جلیل ۱۳۴۲

شاید خیلی از خوانندگان این نگارش بر نگارنده انتقاد و خورده بگیرند. اما این یک واقعیت تاریخی است که بنا به هر دلیل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و جبر جغرافیایی، ایلات منطقه نسبت به ایل قشقایی در سطح ملی در محدوده زمانی مورد نظر دیده نشده که از حوصله این نگارش خارج و نیازمند به یک پژوهش مجزای می­باشد. طبق اسناد، ایلات این منطقه علاوه بر آنکه در دوره مشروطیت فاقد رجال بوده کلانتران و سران آنها هم در هیج کدام از تاج­گذاریها حضور نداشته­اند. تا حدودی از پهلوی اول یعنی جنگ دورگ مدو ۱۳۰۷، غائله تامرادی ۱۳۰۹(کی لهراس باطولی بویراحمدی)، غائله ایل بهمئی۱۳۱۶(خداکرم خان معروف به خان طلا)، نهضت ملی­ نفت (ملا ابوالفتح رضوانی باوی و خسروخان بویراحمدی)، جنگ گجستان ۱۳۴۲ (ملا غلامحسین سیاهپور جلیل) نام این اشخاص بر زبانها افتاد.

اسناد قدردانی دکترمحمد مصدق و آیت­ الله کاشانی از ملا ابوالفتح رضوانی باوی در خصوص حمایت از نهضت ملی نفت را در ذیل ملاحظه کنید:

یا بهتر می­توان گفت: به روایت اسناد معتبر تا قبل از اجرای قانون اصلاحات ارضی۱۳۴۲، عبدالله خان ضرغامپور آن هم نه صرفاً با نبوغ سیاسی خود بلکه به پشتوانه لجستیکی ایل بویراحمد قدرت سیاسی و ملک منصورخان باشتی با داشتن املاک زیاد و چاه نفت در آن قدرت اقتصادی منطقه کهگیلویه محسوب می­شدند. پس با این تفاسیر، برجسته بودن این افراد آنچنان در سطح ملی نیست بلکه بیشتر در مقیاس ایلی و منطقه­ای می­باشد.