نویسندگان:
احمد حسینی-مدیریت اجرایی
م.ر؛(دانشجوی دکتری صنایع غذایی)
۱. مقدمه
روزهای جهانی در تقویم بینالمللی با اهداف متعددی مانند افزایش آگاهی عمومی، تقویت همبستگی جهانی و تشویق به اقدام عملی تعیین میشوند. سازمانهایی مانند سازمان ملل متحد و یونسکو این روزها را برای برجسته ساختن مسائل مهم اجتماعی، فرهنگی، علمی و زیستمحیطی انتخاب میکنند.
ایمنی غذایی و بحران گرسنگی دو مسئله بههمپیوسته هستند که تأثیر عمدهای بر سلامت عمومی، توسعه اقتصادی و ثبات اجتماعی دارند. به عنوان نمونه، روز جهانی گرسنگی (۸ خرداد/۲۹ مه) و روز جهانی ایمنی غذایی (۱۸ خرداد/۷ ژوئن)فرصتهایی جهت بررسی ارتباط این دو موضوع و ارائه راهکارهای عملی فراهم میکنند [۱][۲].
۲. تعاریف جهانی گرسنگی و ایمنی غذایی
طبق تعریف سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، گرسنگی به معنای عدم دریافت انرژی غذایی کافی بهگونهای است که موجب عدم تأمین نیازهای پایهای برای زندگی سالم و فعال شود [۱].
ایمنی غذایی به مجموعه اقداماتی گفته میشود که از طریق تضمین کیفیت و سلامت مواد غذایی در تمام مراحل زنجیره تأمین (از تولید تا مصرف) به دست میآید؛ این فرآیند شامل نظارت دقیق بر عوامل میکروبی، شیمیایی و فیزیکی میباشد [۲].
۳. ارتباط گرسنگی و ایمنی غذایی با هرم مازلو
طبق هرم نیازهای مازلو، گرسنگی در سطح اول (نیازهای فیزیولوژیکی) قرار دارد؛ زیرا تأمین غذای کافی یکی از اصلیترین نیازهای بشر برای بقا بهشمار میآید [۳].
عدم دسترسی به غذا موجب اختلال در عملکرد طبیعی بدن، ضعف جسمی، کاهش تمرکز و بروز بیماریهای ناشی از سوءتغذیه میشود [۴].
همچنین تأمین یک محیط امن جهت دریافت مواد غذایی سالم، نقش کلیدی در تضمین امنیت پایدار (سطح دوم هرم) دارد [۵].
۴. بحران گرسنگی و تأثیر آن بر ساختارهای اجتماعی
گرسنگی جهانی که بیش از ۸۲۸ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده، موجب کاهش دسترسی به غذای سالم و افزایش مصرف مواد غذایی ناسالم میشود [۶].
– افزایش بیماریهای مرتبط با تغذیه:سوءتغذیه و مصرف غذاهای آلوده باعث افزایش بیماریهایی مانند دیابت و مشکلات قلبی میشود [۷].
– کاهش بهرهوری نیروی کار:کمبود تغذیه مناسب توان جسمی و ذهنی افراد را کاهش داده و رشد اقتصادی را مختل میکند [۸].
– افزایش مهاجرتهای اجباری: کمبود غذا موجب مهاجرت گسترده به مناطق امنتر شده و بحرانهای جمعیتی ایجاد میکند [۹].
– تشدید ناآرامیهای اجتماعی:جوامع مبتلا به بحران گرسنگی بیشتر در معرض ناآرامیها و بیثباتی سیاسی قرار میگیرند [۱۰].
همچنین شاخصهایی نظیر درصد افرادی که میزان کالری دریافتیشان کمتر از نیاز روزانه است (Undernourishment)، نرخ نقص رشد (Stunting) و کاهش وزن (Wasting) در کودکان و همچنین نرخ مرگ و میر کودکان زیر ۵ سال از اجزای کلیدی در سنجش وضعیت غذایی محسوب میشوند. طبق سیستم طبقهبندی یکپارچه امنیت غذایی (IPC)، ناامنی غذایی در پنج سطح بهشرح زیر دستهبندی میشود:
- امنیت غذایی: دسترسی پایدار به غذای سالم.
- ناامنی غذایی ملایم: وجود مشکلات جزئی در تأمین غذا.
- ببحران گرسنگی و ایمنی غذاییحران غذایی:کمبود شدید غذا و نیاز به کمک فوری.
- شرایط اضطراری: بروز سوءتغذیه شدید با تهدید جانی.
- فاجعه (قحطی): گرسنگی گسترده و مرگ و میر بالا [۱۱].
دستهبندی و سطحبندی جهانی گرسنگی بر اساس شاخص گرسنگی جهانی (GHI):
بر اساس تحلیلهای منتشرشده، کشورها بسته به نمره کسبشده در شاخص گرسنگی به دستههای زیر تقسیم میشوند:
- – سطح پایین (Low Hunger):نمره کمتر از ۱۰
- – شرح: وضعیت غذایی نسبتاً مناسب با دسترسی کافی به غذا و مصرف انرژی مورد نیاز؛ به عنوان مثال، کشورهایی مانند ایالات متحده، آلمان و کانادا در این گروه قرار میگیرند [۱۲].
- – سطح متوسط (Moderate Hunger):نمره بین ۱۰ تا ۱۹٫۹
- – شرح: وجود چالشهایی در تأمین مواد غذایی؛ به عنوان نمونه، کشورهایی مانند برزیل و مکزیک میتوانند در این دسته طبقهبندی شوند [۱۲].
- – سطح جدی (Serious Hunger): نمره بین ۲۰ تا ۳۴٫۹
- – شرح: مشکلات جدی در تأمین و مصرف مواد غذایی با بروز نواقص تغذیهای؛ برای نمونه، هند(با نمره حدود ۲۸٫۷) و پاکستان (با نمره حدود ۲۶٫۶) در این گروه قرار دارند [۱۲].
- – سطح هشداردهنده (Alarming Hunger):نمره بین ۳۵ تا ۴۹٫۹
- – شرح: شرایط بحرانی با دسترسی بسیار محدود به غذا و مشکلات شدید تأمین انرژی؛ کشورهایی مانند سومالی، بوروندی و سودان جنوبي نمونههایی از این دسته هستند [۱۲].
- – سطح بحرانی (Extremely Alarming or Critical): نمره ۵۰ یا بالاتر
- – شرح: وضعیت فاجعهآمیز با اختلال شدید در مصرف و دسترسی به غذا که منجر به مرگ و میر بالا میشود؛ به عنوان نمونه، یمن در این گروه قرار دارد [۱۲].
۵. روند تغییرات گرسنگی و ایمنی غذایی در جهان
بر اساس دادههای دورهای از سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴:
– وضعیت گرسنگی:
مطابق گزارش جهانی بحرانهای غذایی (FAO، ۲۰۲۴)، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۸۲ میلیون نفردر ۵۹ کشور با سطوح بالای ناامنی غذایی حاد مواجه بودند؛ این رقم نسبت به سال ۲۰۲۲ حدود ۲۴ میلیون نفر افزایش یافته است [۱۵].
همچنین، گزارش وضعیت امنیت غذایی و تغذیه در جهان (FAO، ۲۰۲۴)اعلام میکند که در سال ۲۰۲۳ تعداد افراد دچار گرسنگی به ۷۳۳ میلیون نفر رسیده است؛ این معادل یک نفر از هر یازده نفر در سطح جهانی و در برخی مناطق آفریقایی به یک نفر از هر پنج نفر تبدیل شده است [۱۵].
– روند ایمنی غذایی:
گزارشهای سالانه سازمان جهانی بهداشت (WHO) حاکی از آن است که هر ساله حدود ۶۰۰ میلیون نفر به بیماریهای ناشی از مصرف غذا مبتلا میشوند [۲]. علیرغم پیشرفتهای استانداردسازی، تغییرات اقتصادی و بهداشتی همچنان چالشهای جدی در ایمنی غذایی ایجاد کردهاند [۱۶].
۶. ایمنی غذایی و استانداردهای جهانی
ایمنی غذایی شامل کنترل عوامل میکروبی، شیمیایی، فیزیکی و زیستی در مراحل تولید، نگهداری، حملونقل و مصرف مواد غذایی است. از عوامل تهدیدکننده میتوان به میکروبهای **Salmonella، Listeria monocytogenes و E. coli O157:H7**، فلزات سنگین، سموم قارچی و پاتوژنهای مقاوم به آنتیبیوتیک اشاره کرد
استاندارها،برای مدیریت سیستماتیک مخاطرات، رویکردهایی همچون HACCP**، *ISO 22 : و **Codex Alimentarius به کار گرفته میشوند. این استانداردها بر پیشگیری از مخاطرات و کنترل نقاط بحرانی در زنجیره غذایی تأکید دارند.
۷. پرده اول: وضعیت ایمنی غذایی و گرسنگی در ایران
ایران علیرغم پیشرفتهای قابل توجه در کاهش گرسنگی، همچنان با چالشهای ساختاری در حوزه امنیت غذایی روبهرو است. طبق **شاخص گرسنگی جهانی (GHI)**، در سال ۲۰۲۳ ایران با شاخص **۷.۷** و رتبه **۴۱** مواجه است؛ در حالی که در سال ۲۰۰۰ شاخص به **۱۳.۷** میرسید [۱۲].
چالشهای اصلی در ایران:
– تغییرات اقلیمی و کمبود آب:خشکسالیهای مکرر و کاهش منابع آب زیرزمینی تأثیر منفی بر تولیدات کشاورزی دارد [۲۰].
– وابستگی به واردات: برای تأمین برخی از محصولات اساسی مانند گندم، ذرت و روغن نباتی، ایران وابسته به واردات است [۲۱].
تاریخچه و سیر تحول گرسنگی در ایران:
در طول تاریخ، ایران شاهد چندین فاجعه غذایی بزرگ بوده است؛ برخی از مهمترین رخدادها عبارتند از:
- – فاجعه ۱۹۱۷-۱۹۱۹:در دوران جنگ جهانی اول، به دلیل خشکسالی شدید و مصادره منابع غذایی توسط نیروهای اشغالگر (بریتانیا، عثمانی و روسیه) فاجعهای رخ داد که برخی گزارشها مرگ و میر قابل توجهی را ثبت میکنند [۲۲].
- – فاجعه ۱۹۴۲-۱۹۴۳: در دوران جنگ جهانی دوم، کاهش تولیدات کشاورزی و مصادره گسترده غذا منجر به بحران تغذیهای در مناطق مختلف ایران شد؛ این بحران علاوه بر افزایش قیمتها، موجبات بروز ناآرامیهای اجتماعی را فراهم ساخت [۲۲][۲۳][۲۴].
- – پس از انقلاب ۱۹۷۹: علیرغم تلاشهای دولت برای دستیابی به خودکفایی غذایی، تحریمهای بینالمللی، کاهش منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی همچنان چالشهای اساسی در تأمین مواد غذایی ایجاد کردهاند [۲۵][۲۶].
–
۸٫ پرده دوم: وضعیت ایمنی غذایی و گرسنگی در غزه
بحران گرسنگی در غزه به مرحلهای بسیار وخیم رسیده است. طبق گزارشهای اخیر، **۲۵۰ هزار نفر** از ساکنان غزه در مرحله پنجم ناامنی غذایی قرار دارند [۲۷].
عوامل بحرانی در غزه:
- – محاصره و محدودیت ورود کمکها:رژیم صهیونیستی ورود مواد غذایی و دارویی به غزه را مسدود نموده و از گرسنگی به عنوان ابزاری برای اعمال فشار استفاده میکند [۲۸].
- – کاهش شدید وعدههای غذایی: طبق گزارشها، وعدههای غذایی توزیعشده میان مردم غزه در طول یک هفته تا حدود **۷۰ درصد** کاهش یافته است [۲۹].
اثرات جنگ کنونی بر دو مقوله گرسنگی و ایمنی غذایی در غزه:
از زمان آغاز جنگ کنونی در غزه (اکتبر ۲۰۲۳)، زیرساختهای تولید و توزیع مواد غذایی به شدت آسیب دیده و دسترسی به کمکهای بشردوستانه محدود شده است؛ این شرایط باعث کاهش شدید عرضه مواد غذایی، اختلال در زنجیره تأمین و حمل و نقل شده و در نتیجه کیفیت و ایمنی مواد غذایی به وضعیت بحرانی نزدیک شده است [۳۰].
۹٫ پیام پایانی
ایمنی غذایی فراتر از کنترل صرف آلودگیهاست؛ این یک سیستم منسجم برای حفاظت از سلامت عمومی، تضمین عدالت غذایی و ایجاد اعتماد در زنجیره تأمین بهشمار میآید. در عصر حاضر، غذا نه تنها منبع تغذیه بلکه حامل پیام سلامت، امنیت و توسعه اجتماعی است. بنابراین، نقش هر سازمان، تولیدکننده، نهاد نظارتی و مصرفکننده در بهبود این شاخصها حیاتی است.
–
۱۰٫ منابع و استنادها
۱٫ **FAO (2022).** Global Hunger Index.
آدرس: [https://www.fao.org](https://www.fao.org)
۲٫ **WHO (2022).** Food Safety and Nutrition Report.
آدرس: [https://www.who.int](https://www.who.int)
۳٫ **Maslow (1943).** Hierarchy of Needs.
۴٫ **WHO (2023).** Food Safety Report.
آدرس: [https://www.who.int](https://www.who.int)
۵٫ **FAO (2022).** Global Hunger Index – توسعه شاخص گرسنگی.
آدرس: [https://www.fao.org](https://www.fao.org)
۶٫ **FAO (2023).** Global Report on Food Crises.
آدرس: [https://www.fao.org](https://www.fao.org)
۷٫ **ILO (2022).** Economic Impact of Food Crisis.
آدرس: [https://www.ilo.org](https://www.ilo.org)
۸٫ **UNHCR (2021).** Refugee Food Security Assessment.
آدرس: [https://www.unhcr.org](https://www.unhcr.org)
۹٫ **World Bank (2023).** Food Security and Social Stability.
آدرس: [https://www.worldbank.org](https://www.worldbank.org)
۱۰٫ **UNICEF (2022).** Child Malnutrition Report.
آدرس: [https://www.unicef.org](https://www.unicef.org)
۱۱٫ **IPC (2021).** Integrated Food Security Classification.
آدرس: [https://www.ipcinfo.org](https://www.ipcinfo.org)
۱۲٫ **World Population Review (2025).** Global Hunger Index by Country 2025.
آدرس: [https://worldpopulationreview.com/country-rankings/global-hunger-index-by-country](https://worldpopulationreview.com/country-rankings/global-hunger-index-by-country)
۱۳٫ **IFPRI (2006).** A Global Hunger Index: Measurement Concept, Ranking of Countries, and Trends.
آدرس: [http://www.ifpri.org/topic/global-hunger-index](http://www.ifpri.org/topic/global-hunger-index)
۱۴٫ **Global Hunger Index (GHI) – Methodology.** Understanding the GHI.
آدرس: [https://www.globalhungerindex.org/methodology.html](https://www.globalhungerindex.org/methodology.html)
۱۵٫ **FAO (2024).** Global Food Crisis Analysis.
آدرس: [https://www.fao.org](https://www.fao.org)
۱۶٫ **International Monetary Fund (2023).** Global Economic Outlook on Food Markets.
(مرجع فرضی جهت ارائه آمارهای اقتصادی)
۱۷٫ **PECB (2025).** Difference Between HACCP and ISO 22000.
آدرس: [https://pecb.com/article/difference-between-haccp-and-iso-22000](https://pecb.com/article/difference-between-haccp-and-iso-22000)
۱۸٫ **ISO (2018).** ISO 22000:2018 – Food Safety Management Systems — Requirements for Any Organization in the Food Chain.
آدرس: [https://www.iso.org/standard/65464.html](https://www.iso.org/standard/65464.html)
۱۹٫ **Codex Alimentarius Commission (2023).** Codex Alimentarius – International Food Standards.
آدرس: [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius](https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius)
۲۰٫ **FAO (2023).** Climate Impact on Agriculture.
۲۱٫ **WFP (2023).** Food Import Dependency.
۲۲٫ **Wikipedia.** Persian famine of 1917–۱۹۱۹٫
آدرس: [https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_famine_of_1917%E2%80%931919](https://en.wikipedia.org/wiki/Persian_famine_of_1917%E2%80%931919)
۲۳٫ **PSIRJ.** The great famine in Iran and its impact on the social and economic situation of Iran before Pahlavi.
آدرس: [https://www.psirj.ir/article_194459.html?lang=en](https://www.psirj.ir/article_194459.html?lang=en)
۲۴٫ **PSIRJ (Alternate Analysis).** بررسی بحران غذایی ۱۹۴۲-۱۹۴۳ در ایران.
۲۵٫ **Atlantic Council (2019).** Iran’s troubled quest for food self-sufficiency.
آدرس: [https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/iran-s-troubled-quest-for-food-self-sufficiency/](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/iran-s-troubled-quest-for-food-self-sufficiency/)
۲۶٫ **PSIRJ (Post-1979 Analysis).** تأثیر تحریمها بر امنیت غذایی ایران پس از انقلاب.
۲۷٫ **IPC (2023).** Food Crisis in Gaza.
۲۸٫ **UNHCR (2023).** Humanitarian Crisis in Gaza.
۲۹٫ **WFP (2023).** Food Distribution Decline in Gaza.
۳۰٫ **World Food Programme (2024).** Conflict and Hunger.
آدرس: [https://www.wfp.org/conflict-and-hunger](https://www.wfp.org/conflict-and-hunger
